บัวบก

ชื่อทั่วไป : บัวบก
ชื่ออื่น : ผักแว่น, ผักหนอก, ประหนะ, เอขาเด๊าะ, Asiatic pennywort
ชื่อวิทยาศาสตร์ : Centella asiatica (L). Urb.
ชื่อวงศ์ : Umbelliferae
ชื่อพ้อง : -
ลักษณะทางพฤกษศาสตร์: บัวบกเป็นพืชล้มลุก ขึ้นเป็นกอติดดิน มีอายุหลายปี ลำต้นเลื้อยไปตามพื้นดิน แตกราก และใบตามข้อ ใบเป็นเดี่ยว รูปไตออกเป็นกระจุกตามข้อ ขอบใบหยัก ก้านใบยาว ดอกเดี่ยวหรือเป็นช่อเล็กๆ ประมาณ 3-4 ดอก ดอกสีม่วงแดง ผลแบน


สรรพคุณ
ใบสด มีรสหอมหวาน ขมเล็กน้อย ขนาดและวิธีใช้ ใช้ใบบัวบกสด 1 กำมือ หรือ 3-5 กรัมล้างให้สะอาด ตำให้ละเอียด เติมน้ำเล็กน้อย คั้นน้ำชโลมทาบริเวณที่เป็นแผลให้ชุ่มตลอดเวลาในระยะแรก หรือจะใช้พอกแผลก็ได้ ต่อจากนั้นทาวันละ 3-4 ครั้ง จนกว่าจะหายรักษาแผลไฟไหม้ น้ำร้อนลวก การที่ใบบัวบกสามารถรักษาแผลไฟไหม้ น้ำร้อนลวกได้เพราะในใบบัวบกมีกรด MADECASSIC กรด ASIATIC และสาร ASIATICOSIDEซึ่งเป็นสารกลัยโคไซด์ ออกฤทธิ์ช่วยสมานแผล เร่งการสร้างเนื้อเยื่อ ระงับการเจริญเติบโตของเชื้อแบคทีเรีย และยังลดการอักเสบได้ด้วย


สารเคมี : Asiatic acid, madecassic acid, asiaticoside


ฤทธิ์ทางเภสัชวิทยา
มีฤทธิ์ลดการอักเสบ ฤทธิ์สมานแผล ฤทธิ์แก้ปวด และฤทธิ์ต้านเชื้อแบคทีเรียฤทธิ์ลดไข้ สารสกัด 95% เอธานอลสามารถลดไข้ได้ 1.2 F? เมื่อฉีดทางช่องท้องของหนูขาว แต่ถ้าฉีดสารสกัด 50% เอธานอลขนาด 125 มก/กก เข้าช่องท้องหนูถีบจักรจะไม่ได้ผล สารสกัดจากเมธานอลจากส่วนเหนือดินและใบขนาด 2 ก/กก ไม่มีฤทธิ์ลดอุณหภูมิของร่างกาย เมื่อทดลองในหนูถีบจักร
ฤทธิ์ต้านเชื้อแบคทีเรีย สารสกัดเอธานอล และสารสกัดด้วยน้ำร้อนจากส่วนเหนือดินมีฤทธิ์ยับยั้งเชื้อ Staphylococcus aureus , ? – Streptococcus group A และ Pseudomonas aeruginosa สารสกัดเฮกเซน สารสกัดไดคลอโรมีเทน สารสกัดเอทิลอะซีเตท สารสกัดอีเทอร์ และสารสกัดเมทานอลจากใบ มีฤทธิ์ยับยั้งเชื้อ S.aureus แต่ไม่มีผลต่อเชื้อ P. aeruginosa
ฤทธิ์ลดการอักเสบ สารสกัดเอธานอลจากใบมีฤทธิ์ลดการอักเสบอย่างอ่อนในหนูขาว โดยไปยับยั้งเอนไซม์ cyclooxygenase -1 ซึ่งเกี่ยวข้องกับการสังเคราะห์ prostraglandin สาร saponin ขนาด 1 ไมโครโมล จะลดการอักเสบและอาการบวมในหนูถีบจักรที่ถูกเหนี่ยวนำให้เกิดอาการบวมที่หูด้วย
croton oil ขี้ผึ้ง Madecassol ซึ่งประกอบด้วยสาร Asiatic acid, madecassic acid และ asiaticoside สามารถลดการอักเสบ เมื่อใช้ทาที่ผิวหนังหนูซึ่งเกิดการอักเสบจากการฉายรังสี ผลแห้งจากส่วนเหนือดินของบัวบก ให้คนรับประทาน สามารถลดอาการอักเสบได้

ฤทธิ์สมานแผล สารสกัด 95% เอธานอลจากใบ ขนาด 1 มล./กก. พบว่ามีผลเพิ่มการเจริญเติบโตของเซลล์เยื่อบุผิว เพิ่มการสร้างคอลลาเจน เมื่อให้ทางปากและทาที่แผลของหนูขาว สารสกัดจากบัวบกซึ่งประกอบด้วยสาร Asiatic acid ,madecassic acid และ asiaticoside มีฤทธิ์สมานแผลในหนูขาว โดยจะเร่งการสร้าง connective tissueเพิ่มปริมาณคอลลาเจน และกรด uronic เมื่อนำสารสกัดมาใช้ทาภายนอกเพื่อรักษาแผลในหนูขาวพบว่าทำให้แผลหายเร็วขึ้น โดยทำให้มีการกระจายการกระจายตัวของหนองในบาดแผล และแผลมีขนาดเล็กลง แต่ถ้าใช้รับประทานจะไม่ได้ผล ขณะที่รายงานบางฉบับพบว่า เมื่อให้หนูขาวกินสารสกัดในขนาดวันละ 100 มล./กก. มีผลในการรักษาแผลโดยทำให้การสร้างผิวหนังชั้นนอกเร็วขึ้น และบาดแผลมีขนาดเล็กลง ครีม ขี้ผึ้ง และเจลที่มีสารสกัดจากน้ำบัวบก 5% เมื่อใช้ทาที่แผลของหนูขาว 3 ครั้ง/วัน นาน 24 วัน พบว่ามีผลเพิ่มการเจริญเติบโตของเยื่อบุผิว เพิ่มการสร้างคอลลาเจนและเพิ่ม tensile strength ซึ่งสูตรที่อยู่ในรูปเจลจะให้ผลดีกว่าขี้ผึ้งและครีม


สาร asiaticoside มีฤทธิ์สมานแผล เร่งการหายของแผลเมื่อทดลองในหนูขาว หนูถีบจักร และในคน เมื่อให้สาร asiaticoside ขนาด 1 มล./กก. ทางปากแก่หนูตะเภาและใช้ทาที่ผิวหนังในหนูตะเภาปกติและหนูขาวที่เป็นเบาหวานซึ่งแผลหายช้า ที่ความเข้มข้น 0.2% และ 0.4% ตามลำดับ
พบว่ามีผลเพิ่ม tensile strength เพิ่มปริมาณของคอลลาเจน และลดขนาดของแผล tincture ที่มี asiaticoside เป็นส่วนประกอบ 89.5% จะเร่งการหายของแผลเมื่อใช้ทาที่แผลของหนูตะเภา


สำหรับการทดลองในคนมีรายงานว่าครีมที่มีสารสกัดอัลกอฮอล์จากบัวบกเป็นส่วนประกอบ 0.25 – 1% สามารถช่วยรักษาและสร้างผิวหนังในคนสูงอายุ ครีมที่มีสารสกัดจากบัวบก 1% สามารถรักษาแผลอักเสบและแผลแยกหลังผ่าตัดในผู้ป่วยจำนวน 14 ราย ภายใน 2-8 สัปดาห์ โดยพบว่าได้ผลดี 28.6% ผลปานกลาง 28.6% และผลพอใช้ 35.7% ไม่ได้ผล 1 ราย และรักษาแผลเรื้อรังที่เกิดจากอุบัติเหตุ ในผู้ป่วยจำนวน 22 ราย ภายใน 21 วัน พบว่าขนาดของแผลจะลดลง มีแผลหายสนิท 17 ราย ยังไม่หายสนิท 5 ราย tincture ที่อยู่ในรูป aerosol ซึ่งมี asiaticoside 89.5% เมื่อใช้ฉีดที่แผลของผู้ป่วยซึ่งเป็นแผลชนิดต่างๆจำนวน 20 ราย พบว่าแผลสามารถรักษาแผลหายได้ 16 ราย และทำให้อาการดีขึ้น 4 ราย โดยมีอาการข้างเคียงคือ การไหม้ของผิวหนัง เมื่อให้ผู้ป่วยที่เป็น post phlebitic syndrome รับประทานสารสกัด triterpenoid ในขนาด 90 มก./วัน นาน 3 สัปดาห์ พบว่าจะลดการเพิ่มจำนวนของ circulating endothelial cell


ฤทธิ์แก้ปวด สารสกัด 60% เอทานอลจากใบ ขนาด 20 มก./กก. และสารสกัด 95% เอธานอลจากทั้งต้น ขนาด 100 มก./กก. มีฤทธิ์แก้ปวดในหนูขาวและหนูถีบจักร แต่สารสกัด50 % เอธานอลจากทั้งต้น ขนาด 125 มก./กก. ไม่มีฤทธ์แก้ปวดเมื่อฉีดเข้าช่องท้องหนูถีบจักร่